Naturalne sposoby na zdrowsze życie każdego dnia

Zdrowie i profilaktyka

Dieta przy anemii. Co jeść przy niedoborze żelaza?

·

Ciągłe zmęczenie, bladość, zadyszka przy wchodzeniu po schodach czy łamliwe paznokcie mogą być objawami anemii, czyli niedokrwistości. Najczęściej jej przyczyną jest niedobór żelaza, dlatego wiele osób szuka informacji, co jeść, gdy wyniki krwi pokazują niską hemoglobinę. Dobrze ułożona dieta przy anemii rzeczywiście pomaga, ale nie jest cudownym lekiem.

W tym poradniku wyjaśniamy, które produkty dostarczają najwięcej żelaza, jak je łączyć, żeby organizm wykorzystał go jak najwięcej, i czego unikać do posiłków. Osobno omawiamy dietę dziecka z niedoborem żelaza. Zaczynamy jednak od rzeczy najważniejszej, czyli od tego, że przyczynę anemii zawsze powinien ustalić lekarz.

Najpierw diagnoza, potem dieta

Anemia to objaw, a nie samodzielna choroba. Niedobór żelaza bywa skutkiem zbyt ubogiej diety, ale równie często wynika z utraty krwi, na przykład przy obfitych miesiączkach, krwawieniu z przewodu pokarmowego czy częstym oddawaniu krwi. Przyczyną mogą być też choroby utrudniające wchłanianie, takie jak celiakia czy choroby zapalne jelit, a także ciąża i okres szybkiego wzrostu u dzieci.

Istnieją również rodzaje anemii, które nie mają nic wspólnego z żelazem, na przykład niedokrwistość z niedoboru witaminy B12 lub kwasu foliowego czy anemia towarzysząca chorobom przewlekłym. W takich przypadkach dieta bogata w żelazo nie pomoże, a samodzielne leczenie się nią może opóźnić właściwą terapię.

Dlatego podstawą jest morfologia krwi i badania zlecone przez lekarza, najczęściej oznaczenie ferrytyny, która pokazuje zapasy żelaza w organizmie. Lekarz oceni też, czy potrzebny jest preparat żelaza. Przy wyraźnym niedoborze sama dieta zwykle nie wystarcza, by szybko odbudować zapasy, i stosuje się suplementację pod kontrolą wyników.

Żelazo hemowe i niehemowe – dlaczego to ważne

Żelazo w żywności występuje w dwóch postaciach. Żelazo hemowe znajduje się w produktach zwierzęcych, głównie w czerwonym mięsie, podrobach, drobiu i rybach. Organizm wchłania je stosunkowo dobrze, a skład reszty posiłku ma na nie znacznie mniejszy wpływ. Żelazo niehemowe występuje w roślinach, jajach i produktach zbożowych, a częściowo także w mięsie. Wchłania się kilkakrotnie słabiej, a jego przyswajanie mocno zależy od składu całego posiłku.

W praktyce oznacza to, że szpinak, choć ma opinię „żelaznego” warzywa, nie jest najlepszym źródłem żelaza. Zawiera go sporo, ale razem ze szczawianami, które utrudniają wchłanianie. Buraki również nie są dobrym źródłem żelaza, bo zawierają go niewiele. Są zdrowym warzywem, ale same nie wyleczą anemii, wbrew popularnym przekonaniom o sokach z buraka i szpinaku.

Nie znaczy to, że rośliny są bezwartościowe. Strączki, kasze, pestki i zielone warzywa liściaste to ważne źródła żelaza, zwłaszcza dla osób na diecie wegetariańskiej i wegańskiej. Trzeba jednak umiejętnie je łączyć z innymi produktami.

Dieta przy anemii – co jeść, gdy brakuje żelaza

Dieta przy anemii – miseczki z soczewicą, ciecierzycą, fasolą i kaszami na drewnianym stole
Strączki i kasze to cenne roślinne źródła żelaza. Zdjęcie: yilmazfatih / Pixabay

Jadłospis powinien regularnie zawierać produkty bogate w żelazo, najlepiej z obu grup. Dobrze sprawdzają się:

  • chuda wołowina, cielęcina i jagnięcina, a także indyk i kurczak, szczególnie ciemne mięso z udek,
  • wątróbka – okazjonalnie, w niewielkich porcjach, a w ciąży wcale, bo zawiera bardzo dużo witaminy A,
  • ryby i owoce morza, na przykład sardynki, makrela czy małże,
  • jaja, zwłaszcza żółtka,
  • nasiona roślin strączkowych, czyli soczewica, ciecierzyca, fasola i groch, a także tofu,
  • kasza gryczana, jaglana, płatki owsiane i pieczywo pełnoziarniste,
  • pestki dyni, słonecznika, sezam i orzechy,
  • natka pietruszki, jarmuż, brokuły i inne zielone warzywa.

Najlepiej, by produkty z żelazem pojawiały się w każdym głównym posiłku, a nie tylko raz w tygodniu przy okazji niedzielnego obiadu. Śniadanie może opierać się na jajach albo owsiance z pestkami, obiad na mięsie, rybie lub strączkach, a kolacja na pełnoziarnistym pieczywie z pastą z ciecierzycy czy fasoli.

Ważne jest też ogólne zbilansowanie jadłospisu. W diecie nie może zabraknąć witaminy B12 i kwasu foliowego, które również są potrzebne do tworzenia czerwonych krwinek. B12 występuje wyłącznie w produktach zwierzęcych i żywności wzbogacanej, a kwas foliowy w zielonych warzywach liściastych, strączkach i pełnych ziarnach.

Jak poprawić wchłanianie żelaza

Na ilość żelaza, którą organizm faktycznie przyswoi, mają wpływ inne składniki posiłku. Najsilniej działa witamina C. Dodatek papryki, natki pietruszki, kiszonej kapusty, cytrusów, kiwi czy porzeczek do dania z kaszą, strączkami albo jajami wyraźnie poprawia wchłanianie żelaza niehemowego. Podobnie działa dodanie do roślinnego posiłku niewielkiej ilości mięsa lub ryby.

Przekrojona czerwona, żółta i zielona papryka z natką pietruszki
Papryka i natka pietruszki dostarczają witaminy C, która poprawia wchłanianie żelaza z roślin. Zdjęcie: pasja1000 / Pixabay

Są też substancje, które przyswajanie żelaza utrudniają. Należą do nich:

  • herbata i kawa, zwłaszcza pite do posiłku lub zaraz po nim,
  • duże ilości wapnia, na przykład mleko lub ser jedzone razem z głównym źródłem żelaza,
  • fityniany obecne w otrębach i nasionach, których ilość zmniejsza moczenie, kiełkowanie i fermentacja, na przykład w pieczywie na zakwasie.

Nie trzeba rezygnować z herbaty czy nabiału. Wystarczy zachować odstęp około godziny między nimi a posiłkiem bogatym w żelazo. Do obiadu lepiej podać wodę lub kompot, a herbatę wypić później. Owoce bogate w witaminę C, takie jak rokitnik, można wykorzystać w domowych przetworach, o czym piszemy w tekście o sokach z aronii i rokitnika bez cukru.

Anemia u dziecka – co jeść

U dzieci niedobór żelaza najczęściej pojawia się w okresach szybkiego wzrostu, czyli u niemowląt po około szóstym miesiącu życia, u małych dzieci i u nastolatków, zwłaszcza dziewcząt po rozpoczęciu miesiączkowania. Objawy bywają niespecyficzne. Dziecko jest blade, szybko się męczy, ma gorszy apetyt, częściej choruje lub trudniej się koncentruje.

Przy rozszerzaniu diety niemowlęcia warto od początku podawać produkty bogate w żelazo, na przykład mięso, żółtko jaja, strączki i kaszki wzbogacane żelazem. Dobrze jest łączyć je z warzywami i owocami, które dostarczają witaminy C.

U małych dzieci częstą przyczyną niedoboru żelaza jest nadmiar mleka krowiego. Mleko zawiera mało żelaza, a duże ilości wypijane w ciągu dnia zastępują inne posiłki. Dlatego dziecko po pierwszym roku życia nie powinno wypijać więcej niż około pół litra mleka dziennie, wliczając w to jogurty i inne przetwory mleczne.

Wybredne dziecko łatwiej przekonać do potraw z żelazem, gdy podamy je w znajomej formie, na przykład kotleciki z soczewicy, makaron z sosem bolońskim czy placuszki z płatkami owsianymi. Jeśli badania potwierdzą anemię, pediatra może zlecić preparat żelaza w odpowiedniej dla wieku dawce.

Czego unikać przy anemii

Odżywianie przy niedoborze żelaza nie wymaga drastycznych ograniczeń, ale kilka nawyków warto zmienić. Przede wszystkim nie należy liczyć na to, że jeden „cudowny” produkt rozwiąże problem. Soki z buraka, szpinaku czy pokrzywy mogą być częścią zdrowej diety, ale nie zastąpią leczenia, jeśli zapasy żelaza są wyraźnie niskie.

Warto też uważać na:

  • picie herbaty, kawy lub kakao do każdego posiłku,
  • jadłospis oparty na słodyczach, białym pieczywie i przekąskach, który daje energię, ale mało składników odżywczych,
  • restrykcyjne diety odchudzające i eliminacyjne stosowane bez planu i konsultacji,
  • alkohol, który zaburza wchłanianie wielu składników i może pogłębiać niektóre rodzaje anemii.

Efekty zmiany diety nie pojawiają się od razu. Odbudowa zapasów żelaza trwa zwykle kilka miesięcy, nawet przy stosowaniu preparatów. Dlatego lekarz zleca badania kontrolne, które pokazują, czy leczenie działa.

Najczęściej zadawane pytania

Co jeść, gdy ma się niską hemoglobinę?

Przy anemii z niedoboru żelaza warto jeść chude czerwone mięso, drób, ryby, jaja, strączki, kasze i pestki, łącząc je z warzywami bogatymi w witaminę C. Przyczynę niskiej hemoglobiny musi jednak ustalić lekarz.

Czy sok z buraka leczy anemię?

Nie. Burak jest zdrowym warzywem, ale zawiera niewiele dobrze przyswajalnego żelaza. Sok może być częścią diety, lecz nie zastąpi badań i leczenia.

Czego nie pić przy anemii?

Herbaty i kawy nie warto pić do posiłków, bo utrudniają wchłanianie żelaza. Lepiej zachować około godziny odstępu. Ograniczyć trzeba też alkohol.

Jak długo trwa wyrównanie niedoboru żelaza?

Zwykle kilka miesięcy. Hemoglobina może poprawić się szybciej, ale odbudowa zapasów, czyli wzrost ferrytyny, wymaga dłuższego czasu i kontroli wyników.

Zobacz również