Naturalne sposoby na zdrowsze życie każdego dnia

Kiszonki i przetwory

Kalendarz przetworów – co i kiedy robić przez cały rok

·

Dobre przetwory zaczynają się od dobrego surowca, a ten jest najtańszy i najsmaczniejszy w szczycie sezonu. Dlatego kalendarz przetworów warto ułożyć pod polskie pola, sady i targowiska, a nie pod listę z zagranicznego poradnika. W Polsce truskawki gruntowe pojawiają się zwykle pod koniec maja, ogórki do kiszenia w lipcu, a kapusta na zimę dopiero jesienią.

Poniżej znajdziesz zestawienie miesiąc po miesiącu: co jest w sezonie, co z tego zrobić i na co uważać. Terminy są orientacyjne. Zależą od regionu, pogody i odmiany, więc różnica tygodnia czy dwóch w jedną albo drugą stronę jest normalna. Na końcu opisujemy zasady, dzięki którym słoiki przetrwają zimę i nie będą groźne dla zdrowia.

Jak korzystać z kalendarza przetworów

Najprościej traktować go jako plan zakupów i pracy w kuchni. Gdy wiesz, że za dwa tygodnie zaczną się wiśnie, możesz wcześniej przygotować słoiki, nakrętki i cukier. Dzięki temu nie kupujesz owoców w pośpiechu i nie przetwarzasz ich dopiero wtedy, gdy zaczynają się psuć.

Warto też pamiętać o kilku ogólnych zasadach:

  • kupuj w szczycie sezonu – owoce i warzywa są wtedy dojrzałe, aromatyczne i tańsze,
  • przetwarzaj w dniu zakupu – zwłaszcza maliny, truskawki i jagody, które szybko pleśnieją,
  • dopasuj metodę do surowca – nie każde warzywo nadaje się do słoika, niektóre lepiej zamrozić lub ukisić,
  • planuj ilości – lepiej zrobić mniej, ale zjeść wszystko przed kolejnym sezonem.

Metoda zależy też od tego, jak chcesz później jeść zapasy. Dżemy i powidła sprawdzą się na śniadanie i do wypieków. Kiszonki, marynaty i koncentraty przydadzą się raczej do obiadu.

Maj i czerwiec – rabarbar, kwiaty i pierwsze owoce

Wiosną przetworów jest mniej, ale kilka warto zrobić właśnie wtedy. W maju króluje rabarbar. Jest kwaśny, więc dobrze łączy się z truskawkami w dżemie albo w kompocie pasteryzowanym w słoikach. Młode łodygi wystarczy umyć i pokroić, starsze trzeba obrać z włókien.

Maj i czerwiec to także czas syropów z kwiatów i pierwszych owoców:

  • syrop z kwiatów czarnego bzu – baldachy zbiera się w słoneczny dzień, z dala od ruchliwych dróg, a przed użyciem usuwa się grube szypułki,
  • syrop z mniszka lekarskiego – tradycyjny „miodek” z kwiatów gotowanych z cukrem,
  • truskawki – gruntowe zwykle od końca maja; dżem, konfitura, truskawki mrożone na tacy.

Pod koniec czerwca dojrzewają czereśnie, a w niektórych regionach także pierwsze wiśnie. Czereśnie mają mało kwasu i dużo cukru, dlatego dżem z nich wychodzi słodki i mniej wyrazisty. Warto więc dodać sok z cytryny albo połączyć je z kwaśniejszymi owocami. Pierwsze szparagi i młode warzywa lepiej jeść na bieżąco. Szparagi w zalewie wodnej to przetwór ryzykowny, o czym piszemy niżej.

Lipiec – ogórki gruntowe, wiśnie, porzeczki i maliny

Lipiec to najbardziej pracowity miesiąc w przetwórczym roku. Ogórki gruntowe pojawiają się na targach zwykle na początku lub w połowie lipca i są dostępne do końca sierpnia. To najlepszy moment na ogórki kiszone, małosolne i konserwowe w occie. Do kiszenia wybieraj małe, jędrne owoce o grubej skórce, najlepiej zebrane dzień wcześniej.

W lipcu dojrzewają też letnie owoce:

  • wiśnie – konfitura, nalewka, sok z sokownika, wiśnie w syropie,
  • porzeczki czarne i czerwone – galaretki, bo mają dużo pektyn, oraz soki,
  • agrest – dżem łączony z innymi owocami albo kompot,
  • maliny – soki i dżemy; są delikatne, więc najlepiej przetworzyć je od razu,
  • jagody leśne – dżem, owoce zasypane cukrem w słoikach, mrożenie.

Lipiec to także dobry moment na koper i młodą fasolkę szparagową do zamrażarki. Fasolkę przed mrożeniem krótko się blanszuje. Szczegóły opisaliśmy w poradniku jak mrozić zioła i warzywa na zimę.

Sierpień – pomidory, papryka, cukinia i pierwsze śliwki

W sierpniu na targach pojawiają się pomidory gruntowe, papryka, cukinia i kukurydza. To czas przecierów, koncentratów i sałatek w słoikach. Pomidory są stosunkowo kwaśne, jednak współczesne odmiany bywają mniej kwaśne niż dawne. Dlatego do przecieru pasteryzowanego w słoikach coraz częściej zaleca się dodanie odrobiny kwasku cytrynowego albo soku z cytryny.

W tym miesiącu warto zrobić:

  • przecier i passatę pomidorową – bazę do sosów i zup na całą zimę,
  • leczo i sałatki z papryki w zalewie octowej – ocet zapewnia odpowiednią kwasowość,
  • cukinię marynowaną – w occie, z czosnkiem i koprem,
  • jeżyny i borówki amerykańskie – dżemy, soki i mrożenie,
  • wczesne śliwki – kompoty; na powidła lepiej poczekać na węgierki.

Pod koniec sierpnia zaczynają się grzyby. Najbezpieczniej jest je suszyć albo mrozić – większość gatunków po wcześniejszym blanszowaniu lub krótkim podduszeniu. Zbieraj i przetwarzaj wyłącznie grzyby, które na pewno rozpoznajesz, a w razie wątpliwości oddaj je do sprawdzenia w punkcie konsultacji grzyboznawczej sanepidu. Marynaty grzybowe w occie są popularne, ale wymagają sprawdzonego przepisu i dobrej znajomości gatunków.

Wrzesień – śliwki węgierki, jabłka, gruszki i aronia

Wrzesień to miesiąc powideł. Śliwki węgierki dojrzewają zwykle od końca sierpnia do września i są idealne na powidła smażone bez cukru lub z niewielkim jego dodatkiem. Długie odparowywanie sprawia, że masa gęstnieje i ciemnieje. Dzięki temu dobrze się przechowuje.

Kosz pełen ciemnofioletowych śliwek obok pustych, umytych słoików przygotowanych na powidła
Wrzesień to czas węgierek – najlepszych śliwek na gęste powidła. Zdjęcie: congerdesign / Pixabay

W tym samym czasie warto przetwarzać:

  • jabłka – mus, prażone jabłka do szarlotki, soki, susz,
  • gruszki – kompoty i gruszki w occie, które pasują do mięs,
  • aronię – soki i dżemy; ma cierpki smak, więc często łączy się ją z jabłkami,
  • owoce czarnego bzu – tylko dojrzałe i zawsze po obróbce termicznej, bo surowe mogą powodować dolegliwości,
  • paprykę i ostatnie pomidory – pikle i keczup.

Pomysły na soki z cierpkich owoców opisaliśmy w tekście aronia i rokitnik – domowe soki i syropy bez cukru. We wrześniu warto też zamknąć w słoikach buraki w zalewie octowej i zająć się dynią.

Październik i listopad – kapusta, buraki, dynia i tarnina

Jesienią przychodzi czas na kiszenie. Późna kapusta biała, zbierana w październiku, ma twarde, zbite główki i najlepiej nadaje się do kiszenia w kamionce lub słoikach. Do tego dochodzą buraki na zakwas i kiszone buraki, a także marchew i seler do kiszonek mieszanych.

W tych miesiącach warto zrobić:

  • kapustę kiszoną – z marchwią, kminkiem lub jabłkiem,
  • zakwas buraczany – bazę barszczu wigilijnego, robioną z wyprzedzeniem,
  • dynię – w occie, jako puree mrożone albo w kostkach do zamrażarki,
  • pigwowiec i pigwę – syropy i konfitury o mocnym aromacie,
  • rokitnik i żurawinę – soki, dżemy, dodatki do mięs,
  • tarninę – tradycyjnie zbieraną po pierwszych przymrozkach, gdy traci część cierpkości.

Jeśli zaczynasz przygodę z fermentacją, zajrzyj do poradnika kiszonki na jesień – co kisić i jak zacząć.

Grudzień–kwiecień – przetwory z zimowych zapasów

Zimą sezon na świeże owoce się kończy, ale przetwory można robić dalej. Wystarczy sięgnąć po warzywa korzeniowe, które dobrze się przechowują, oraz po owoce cytrusowe, które w tym czasie są w sprzedaży najtańsze.

  • marmolada z pomarańczy i cytryn – ze skórką, bo w niej jest najwięcej aromatu i pektyn,
  • kiszona marchew, seler i rzodkiew – z warzyw z piwnicy lub przechowalni,
  • kolejne partie zakwasu buraczanego – na zupy i do picia,
  • kiełki i zioła z parapetu – nie przetwory, ale dobre uzupełnienie zimowej diety.

Zima sprzyja też przeglądowi spiżarni. Sprawdź daty, przenieś starsze słoiki do przodu i zaplanuj, czego zrobić więcej, a czego mniej w następnym sezonie. W ten sposób własny plan z roku na rok staje się coraz trafniejszy. W kwietniu zwykle jest już pusto, a pierwszy rabarbar zamyka roczny cykl.

Bezpieczeństwo przetworów w słoikach

Niezależnie od pory roku najważniejsza zasada brzmi tak: o bezpieczeństwie słoika decyduje kwasowość, cukier, sól i obróbka termiczna. Owoce kwaśne, dżemy, powidła, przetwory octowe i kiszonki są stosunkowo bezpieczne, jeśli robi się je według sprawdzonych proporcji. Problem pojawia się przy warzywach o niskiej kwasowości zamykanych w samej wodzie lub lekkiej zalewie.

Słoiki z dżemem zanurzone we wrzącej wodzie w dużym garnku podczas pasteryzacji
Pasteryzacja w kąpieli wodnej – czas liczy się od zagotowania wody.

Fasolka szparagowa, groszek, kukurydza, szparagi, grzyby czy mięso w słoikach mogą stworzyć warunki dla bakterii Clostridium botulinum. Wytwarza ona jad kiełbasiany, który jest bardzo groźny, a skażony słoik może nie zmieniać wyglądu ani zapachu. Zwykła domowa pasteryzacja w garnku nie osiąga temperatury, która niszczy przetrwalniki tych bakterii. Dlatego takie warzywa w domu lepiej mrozić, kisić albo marynować w occie według sprawdzonego przepisu.

Przy każdym słoiku pamiętaj o kilku zasadach:

  1. Słoiki i nakrętki myj dokładnie i wyparzaj albo wygrzewaj w piekarniku.
  2. Używaj nowych, nieuszkodzonych nakrętek z uszczelką.
  3. Pasteryzuj w kąpieli wodnej tyle, ile podaje przepis, licząc czas od zagotowania wody.
  4. Po ostygnięciu sprawdź, czy wieczko jest wklęsłe i nie „klika”.
  5. Przechowuj słoiki w chłodnym, ciemnym miejscu i opisz je datą.

Najczęściej zadawane pytania

Kiedy jest sezon na ogórki gruntowe do kiszenia?

Ogórki gruntowe pojawiają się zwykle na początku lub w połowie lipca i są dostępne do końca sierpnia. Najwięcej i najtaniej bywa ich w drugiej połowie lipca, choć termin zależy od regionu i pogody.

Czy można robić przetwory z mrożonych owoców?

Tak. Mrożone truskawki, maliny czy wiśnie nadają się na dżemy i konfitury, a zimą to wygodny sposób na uzupełnienie zapasów. Owoce rozmrażaj powoli i wykorzystuj razem z sokiem, który puszczą.

Jak długo można przechowywać domowe przetwory?

Większość dżemów, powideł i przetworów octowych dobrze znosi rok przechowywania w chłodnej spiżarni. Najlepiej zjeść je przed kolejnym sezonem. Otwarty słoik trzymaj w lodówce i zużyj w ciągu kilku dni lub tygodni, zależnie od zawartości cukru.

Które warzywa lepiej mrozić niż zamykać w słoikach?

Fasolkę szparagową, groszek, kukurydzę, brokuły, kalafior i szparagi bezpieczniej jest mrozić. Mają niską kwasowość, więc w zwykłej zalewie wodnej i przy domowej pasteryzacji stwarzają ryzyko zatrucia jadem kiełbasianym.

Zobacz również