Nietolerancja laktozy – objawy, rozpoznanie i dieta

Wzdęcia, ból brzucha i biegunka po kawie z mlekiem albo porcji lodów to dla wielu osób codzienność. Często stoi za tym nietolerancja laktozy, czyli trudność w trawieniu cukru mlecznego wynikająca z niedoboru enzymu laktazy. Dotyczy zarówno dorosłych, jak i dzieci, a rozpoznaje się ją coraz częściej, bo pacjenci lepiej znają objawy i mają łatwiejszy dostęp do badań.

Taka diagnoza zwykle nie oznacza, że trzeba zrezygnować z całego nabiału. Wiele osób dobrze toleruje niewielkie ilości laktozy, sery długo dojrzewające czy fermentowane produkty mleczne, a pozostałe można zastąpić wersjami bez laktozy. Najpierw warto jednak potwierdzić, że dolegliwości wywołuje laktoza, a nie na przykład alergia na białko mleka krowiego.

Nietolerancja laktozy – czym jest i dlaczego mówi się o niej coraz częściej

Laktoza to dwucukier obecny w mleku i jego przetworach. Aby organizm mógł ją przyswoić, enzym laktaza, wytwarzany w błonie śluzowej jelita cienkiego, musi rozłożyć ją na glukozę i galaktozę. Te cukry proste wchłaniają się do krwi. Gdy laktazy jest za mało albo nie ma jej wcale, cukier mleczny przechodzi niestrawiony do jelita grubego.

Tam laktozę fermentują bakterie jelitowe. Powstają przy tym gazy i krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe, a nierozłożony cukier dodatkowo przyciąga wodę do światła jelita. To właśnie ten proces odpowiada za dolegliwości po spożyciu nabiału.

Pierwotna, wtórna i wrodzona nietolerancja laktozy

• Pierwotna to najczęstsza postać. Aktywność laktazy naturalnie spada po okresie niemowlęcym, a tempo i skala tego spadku są uwarunkowane genetycznie, dlatego problem częściej dotyczy osób dorosłych.
• Wtórna pojawia się, gdy uszkodzona zostaje błona śluzowa jelita cienkiego, np. po ostrej infekcji jelitowej, przy nieleczonej celiakii czy chorobach zapalnych jelit. Często ustępuje lub łagodnieje, gdy jelito się zregeneruje.
• Wrodzona jest bardzo rzadka. Laktazy brakuje od urodzenia, a objawy pojawiają się już po pierwszych karmieniach mlekiem, co wymaga odpowiednio dobranego żywienia niemowląt z nietolerancjami pod opieką lekarza.

Rozróżnienie postaci ma praktyczne znaczenie. Przy nietolerancji wtórnej podstawą jest leczenie choroby jelit, a ograniczenie laktozy bywa tylko przejściowe.

Skąd coraz więcej rozpoznań

Częstsze diagnozy nie muszą oznaczać, że problem nagle się nasilił. Dolegliwości, które dawniej przypisywano „wrażliwemu żołądkowi”, dziś coraz częściej są zgłaszane lekarzowi i wyjaśniane. Nieinwazyjne badania można wykonać zarówno u dorosłych, jak i u dzieci, dlatego nietolerancja laktozy jest rzadziej przeoczana, a częściej odróżniana od innych chorób przewodu pokarmowego.

Objawy nietolerancji laktozy i jak odróżnić ją od alergii na mleko

Najczęstsze objawy nietolerancji laktozy dotyczą przewodu pokarmowego. Pojawiają się zwykle od kilkudziesięciu minut do kilku godzin po posiłku zawierającym mleko lub jego przetwory:

• bóle i skurcze brzucha,
• wzdęcia i uczucie przelewania w jelitach,
• nasilone oddawanie gazów,
• luźne stolce lub biegunka,
• u części osób także nudności, a nawet ból głowy.

Nasilenie dolegliwości zależy od ilości spożytej laktozy i indywidualnego progu tolerancji. Odrobina mleka w kawie może nie dawać żadnych objawów, a duży kubek kakao czy porcja lodów już tak. Dlatego wiele osób długo nie łączy swoich problemów z nabiałem.

Nietolerancja laktozy a alergia na białko mleka krowiego

Obie przypadłości bywają mylone, choć mają zupełnie inny charakter. Nietolerancja to problem z trawieniem cukru mlecznego. Alergia jest reakcją układu odpornościowego na białka mleka, np. kazeinę lub białka serwatkowe, i najczęściej dotyczy niemowląt oraz małych dzieci.

Alergia może dawać objawy skórne (pokrzywkę, wysypkę, zaostrzenie atopowego zapalenia skóry), ze strony układu oddechowego, a w ciężkich przypadkach także reakcję anafilaktyczną. Inna jest też dieta. Przy alergii trzeba wyeliminować białko mleka, a nie samą laktozę.

Zamiast odstawiać nabiał na własną rękę, lepiej zgłosić się do lekarza. Często wykonuje się wodorowy test oddechowy, w którym po wypiciu roztworu laktozy kilkukrotnie mierzy się stężenie wodoru w wydychanym powietrzu. Przy podejrzeniu alergii lekarz może zlecić inne badania. Samodzielna eliminacja może zamaskować objawy chorób jelit, np. celiakii, i niepotrzebnie zubożyć dietę.

Dieta przy nietolerancji laktozy – co ograniczyć, a co bywa dobrze tolerowane

Produkty mleczne bardzo różnią się zawartością cukru mlecznego, dlatego zwykle wystarczy ograniczyć te, w których jest go najwięcej.

Produkty z dużą ilością laktozy

Najwięcej laktozy zawierają produkty niefermentowane oraz zagęszczone:

• mleko, także smakowe, oraz napoje mleczne i kakao,
• śmietana i śmietanka,
• lody i desery mleczne,
• serki twarogowe, homogenizowane i twaróg,
• mleko w proszku, w którym cukier mleczny jest silnie skoncentrowany.

Co zwykle jest lepiej tolerowane

Sery długo dojrzewające, np. typu parmezan czy dojrzałe sery żółte, zawierają zwykle niewiele laktozy. Większość cukru przechodzi do serwatki, a resztę rozkładają bakterie w trakcie dojrzewania. Masło składa się głównie z tłuszczu, więc laktozy jest w nim mało.

W jogurtach i kefirach część laktozy rozkładają bakterie fermentacji, dlatego wiele osób znosi je lepiej niż mleko. Najlepiej sprawdzają się naturalne produkty bez dodatku mleka w proszku i słodkich wsadów.

Ukryta laktoza w żywności przetworzonej

Laktoza bywa dodawana jako wypełniacz, stabilizator lub nośnik smaku. Można ją znaleźć w pieczywie i bułkach maślanych, wędlinach i parówkach, sosach i zupach w proszku, słodyczach (zwłaszcza w czekoladzie mlecznej i wyrobach cukierniczych) oraz w daniach gotowych.

W składzie warto szukać takich nazw jak laktoza, mleko, mleko w proszku, serwatka, maślanka czy śmietanka. Mleko jest alergenem, dlatego w wykazie składników zwykle wyróżnia się je pogrubieniem.

Jak radzić sobie z nietolerancją laktozy na co dzień

Produkty bez laktozy i napoje roślinne

Mleko, jogurty czy serki oznaczone jako „bez laktozy” powstają zwykle przez dodanie laktazy, która rozkłada cukier mleczny jeszcze w zakładzie produkcyjnym. Zachowują białko, wapń i witaminy z grupy B, dlatego mogą zastąpić zwykły nabiał. Bywają nieco słodsze, bo glukoza i galaktoza smakują wyraźniej niż laktoza.

Napoje roślinne (sojowe, owsiane, migdałowe, ryżowe) naturalnie nie zawierają laktozy, ale ich wartość odżywcza jest inna niż mleka. Przy wyborze warto sprawdzić etykietę:

• czy napój jest wzbogacony w wapń, a najlepiej także w witaminę D,
• ile zawiera białka (napoje sojowe mają go zwykle najwięcej),
• czy nie ma dodatku cukru.

Preparaty z laktazą

Tabletki lub kapsułki z enzymem laktazą przyjmuje się tuż przed posiłkiem zawierającym nabiał albo z pierwszym kęsem. Przydają się szczególnie w restauracji, w podróży czy na przyjęciu, gdy trudno ustalić skład potraw. Skuteczność bywa różna, a dawkę dobiera się według ulotki konkretnego preparatu.

Własny próg tolerancji zamiast pełnej eliminacji

Tolerancję można sprawdzać stopniowo: zaczynać od małych porcji, rozkładać je na kilka posiłków w ciągu dnia i łączyć z innymi produktami, bo nabiał zjedzony w ramach pełnego posiłku często daje mniej objawów. Pomaga też krótki dzienniczek, w którym zapisuje się zjedzone produkty i ewentualne dolegliwości.

Ograniczanie mleka i jego przetworów może obniżyć podaż wapnia i witaminy D, ważnych dla kości, zwłaszcza u dzieci, nastolatków i osób starszych. Dlatego dietę warto ustalić z lekarzem lub dietetykiem, który oceni, czy jadłospis jest pełnowartościowy i czy potrzebna jest suplementacja.

Najczęściej zadawane pytania

Czy leki i suplementy mogą zawierać laktozę?

Tak. Laktoza jest często używana jako substancja pomocnicza w tabletkach i kapsułkach, zarówno w lekach, jak i w suplementach diety. Jej ilość w jednej dawce jest zwykle niewielka i u większości osób z nietolerancją nie wywołuje objawów, ale informację o niej warto sprawdzić w ulotce. Przy dużej wrażliwości lub przyjmowaniu kilku preparatów jednocześnie dobrze jest zapytać farmaceutę lub lekarza o zamiennik bez laktozy. Nie należy samodzielnie odstawiać przepisanego leku.

Czy przy nietolerancji laktozy można pić mleko kozie lub owcze?

Zwykle nie jest to dobre rozwiązanie, bo mleko kozie i owcze zawiera laktozę w ilości zbliżonej do mleka krowiego. Może więc wywoływać podobne dolegliwości. Podobnie jak w przypadku nabiału krowiego lepiej tolerowane bywają fermentowane napoje i długo dojrzewające sery z tego mleka.