Właściwości pokrzywy – działanie, stosowanie i przeciwwskazania
Pokrzywa zwyczajna rośnie niemal w każdym ogrodzie i na skraju lasu, a w ziołolecznictwie od dawna ma swoje miejsce. Właściwości pokrzywy zależą jednak od tego, po którą część rośliny sięgamy. Liść tradycyjnie stosuje się jako środek moczopędny i przy dolegliwościach stawowych, a korzeń przy łagodnym rozroście gruczołu krokowego.
Młode liście są też jadalnym warzywem liściastym, które dostarcza m.in. witaminy C i K oraz składników mineralnych. Mimo naturalnego pochodzenia pokrzywa nie jest obojętna dla organizmu. Może wchodzić w interakcje z lekami moczopędnymi, przeciwzakrzepowymi czy obniżającymi ciśnienie. Kobiety w ciąży, osoby z chorobami serca lub nerek oraz przyjmujące leki na stałe powinny przed jej stosowaniem porozmawiać z lekarzem.
Właściwości pokrzywy – co wiadomo o jej działaniu
Liść czy korzeń – czym się różnią
W zielarstwie liść i korzeń pokrzywy to odrębne surowce o innym zastosowaniu. Z liści przygotowuje się napary i preparaty o działaniu moczopędnym. Sięga się po nie także pomocniczo przy bólach stawów. Korzeń wchodzi w skład produktów stosowanych przy łagodnym rozroście gruczołu krokowego.
Częste oddawanie moczu w nocy, słaby strumień czy uczucie niepełnego opróżnienia pęcherza mogą mieć różne przyczyny, nie tylko łagodny przerost prostaty. Zanim mężczyzna sięgnie po preparat z korzenia, objawy powinien ocenić lekarz, aby wykluczyć choroby wymagające innego postępowania.
Co zawierają liście pokrzywy
Młode liście dostarczają witaminy C i K, żelaza i wapnia. Zawierają też chlorofil, któremu zawdzięczają intensywnie zielony kolor. W kuchni traktuje się je podobnie jak inne warzywa liściaste.
Wartości podawane w tabelach warto traktować orientacyjnie. Zawartość składników zależy od gleby i warunków wzrostu, terminu zbioru oraz sposobu przetworzenia. Suszenie i długie gotowanie zmniejszają m.in. ilość witaminy C, więc świeże, krótko obrabiane liście zachowują jej więcej.
Reumatyzm, alergia, cholesterol, cukier – stan wiedzy
Pokrzywie przypisuje się łagodzenie bólów reumatycznych, stanów zapalnych i objawów alergii. Pojawiają się też doniesienia o jej wpływie na poziom cholesterolu, ciśnienie krwi i stężenie glukozy. Badania nad tymi właściwościami pokrzywy dają jednak wyniki niejednoznaczne. Wiele z nich ma charakter wstępny, bo prowadzono je w warunkach laboratoryjnych, na zwierzętach lub w niewielkich grupach osób.
Pokrzywa może więc co najwyżej wspierać zdrowy styl życia i zalecone leczenie, ale go nie zastępuje. Nie powinna być powodem do odstawienia leków na nadciśnienie, cukrzycę czy alergię bez decyzji lekarza.
Jak stosować pokrzywę – napar, preparaty i kuchnia

Napar z pokrzywy krok po kroku
- Odmierz zwykle 1–2 łyżeczki suszonych liści na szklankę wody, chyba że producent podaje inne proporcje.
- Zalej susz gorącą wodą i przykryj naczynie spodkiem.
- Parz około 10–15 minut, a potem przecedź.
Liczbę szklanek naparu dziennie ustal według opisu na opakowaniu, bo zalecenia różnią się między produktami. Pokrzywę lepiej pić w kuracjach okresowych, np. przez kilka tygodni z następującą po nich przerwą, a nie codziennie przez wiele miesięcy.
Tabletki, nalewki i maści – czym się różnią
Pokrzywa jest dostępna w kilku postaciach. Kupisz ją w aptekach, zielarniach, sklepach spożywczych i przez internet.
- Herbatki ekspresowe i susz sypany – najprostsza forma do przygotowania naparu.
- Tabletki i kapsułki – mają stałą dawkę, często występują jako roślinne suplementy ziołowe.
- Nalewki i wyciągi płynne – dawkuje się je w kroplach lub mililitrach. Zwykle zawierają alkohol.
- Maści – przeznaczone do stosowania na skórę.
Młoda pokrzywa na talerzu
Sezon na młode liście przypada na wiosnę, zanim roślina zakwitnie. Do kuchni najlepiej nadają się górne, delikatne wierzchołki pędów. Zbieraj je w rękawiczkach.
Blanszowanie przez minutę lub dwie we wrzątku usuwa efekt parzenia (podobnie działa suszenie). Zblanszowaną pokrzywę wykorzystuje się podobnie jak szpinak, np. do zupy, farszu do pierogów i naleśników, omletu albo jako dodatek do kaszy i makaronu.
Przeciwwskazania i środki ostrożności
Kto powinien zachować ostrożność
Niektóre osoby powinny przed sięgnięciem po pokrzywę porozmawiać z lekarzem. U kobiet w ciąży i karmiących piersią brakuje wystarczających danych o bezpieczeństwie stosowania. Preparatów z liścia pokrzywy nie zaleca się dzieciom poniżej 12 lat, a u starszych dzieci stosowanie warto skonsultować z lekarzem. Preparaty z korzenia są przeznaczone dla dorosłych mężczyzn.
Szczególnej ostrożności wymagają obrzęki wynikające z niewydolności serca lub nerek. Takie obrzęki trzeba leczyć pod kontrolą lekarza, a nie samodzielnie lekiem ziołowym o działaniu moczopędnym. Przy tych chorobach nie zwiększaj też na własną rękę ilości wypijanych płynów, bo lekarz może zalecić ich ograniczenie.
Pokrzywa a przyjmowane leki
Składniki pokrzywy mogą zmieniać działanie niektórych leków. Dotyczy to przede wszystkim następujących grup:
- leki moczopędne – możliwe nasilenie ich działania i większa utrata wody oraz elektrolitów,
- leki przeciwzakrzepowe – witamina K obecna w liściach może osłabiać działanie leków z grupy antagonistów witaminy K,
- leki obniżające ciśnienie i poziom cukru – istnieje ryzyko nadmiernego spadku ciśnienia lub glukozy,
- preparaty litu – zmiana wydalania wody może wpływać na stężenie litu we krwi.
Jeśli leczysz się na stałe, przed rozpoczęciem kuracji zapytaj lekarza lub farmaceutę. Dotyczy to zarówno herbatek i kapsułek, jak i regularnego jedzenia większych ilości młodych liści.
Skutki uboczne
Pokrzywa jest zwykle dobrze tolerowana, ale może powodować działania niepożądane. Najczęściej są to dolegliwości żołądkowe, np. nudności, uczucie pełności lub biegunka. Zdarzają się reakcje alergiczne, takie jak wysypka czy świąd. Maści z pokrzywą mogą podrażniać skórę, dlatego najpierw warto wykonać próbę na niewielkim jej fragmencie.
Pokrzywa zwyczajna – jak wygląda i gdzie rośnie

Pokrzywa na świecie i w Polsce
Pokrzywa (Urtica) to rodzaj roślin zielnych z rodziny pokrzywowatych (Urticaceae). Obejmuje kilkadziesiąt gatunków wieloletnich i jednorocznych. Rosną one na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy. Najwięcej gatunków występuje w strefie umiarkowanej obu półkul, a w tropikach spotyka się je głównie w górach.
W Polsce pospolicie rosną dwa gatunki:
- pokrzywa zwyczajna (Urtica dioica) – roślina wieloletnia, wyższa i najczęściej spotykana, to po nią sięga się w zielarstwie i kuchni,
- pokrzywa żegawka (Urtica urens) – mniejsza, jednoroczna, często rośnie w ogrodach i na grządkach.
Obie najlepiej rosną na glebach bogatych w azot. Spotkasz je w ogrodach, na przydrożach, skrajach lasów i nad rzekami. Gęste kępy pokrzyw często wskazują miejsca, w których gleba jest silnie użyźniona.
Jak rozpoznać pokrzywę zwyczajną
Liście i łodyga są pokryte włoskami parzącymi, które przy dotyku powodują pieczenie i swędzenie skóry. Drobne zielonkawe kwiaty zebrane są w zwisające kwiatostany wyrastające z kątów liści. Łatwo je przeoczyć, bo nie są barwne.
Pokrzywa zwyczajna jest zwykle dwupienna, co znaczy, że kwiaty męskie i żeńskie rozwijają się najczęściej na osobnych roślinach. Kwiaty męskie mają cztery pręciki. Kwiaty żeńskie mają jeden słupek ze znamieniem przypominającym pędzelek.
Pokrzywę bywa łatwo pomylić z jasnotą białą, zwaną potocznie głuchą pokrzywą. Ma ona podobne liście, ale wytwarza wyraźne białe kwiaty i nie ma parzących włosków.
Najczęściej zadawane pytania
Kiedy i jak zbierać pokrzywę oraz jak ją prawidłowo suszyć w domu?
Liście do suszenia zbieraj od wiosny do początku lata, najlepiej przed kwitnieniem rośliny. Rób to w suchy dzień, gdy obeschnie poranna rosa, bo wilgotne liście łatwiej pleśnieją. Rozłóż je cienką warstwą w przewiewnym, zacienionym miejscu albo zwiąż pędy w pęczki i powieś liśćmi w dół. Bezpośrednie słońce i wysoka temperatura przyspieszają utratę barwy i części składników. Dobrze wysuszone liście łatwo się kruszą. Przechowuj je w szczelnym pojemniku, w suchym i ciemnym miejscu.
Czy płukanka z pokrzywy pomaga na włosy i skórę głowy?
Płukanki z pokrzywy od dawna stosuje się w domowej pielęgnacji, np. przy przetłuszczających się włosach. Ich skuteczność nie jest jednak dobrze potwierdzona badaniami. Po umyciu włosów wystarczy przelać je ostudzonym, przecedzonym naparem. Najpierw sprawdź na małym fragmencie skóry, czy nie wystąpi podrażnienie. Przy nasilonym wypadaniu włosów, łupieżu lub swędzeniu skóry głowy warto zgłosić się do dermatologa, bo płukanka nie usuwa przyczyny problemu.
Co zrobić po poparzeniu pokrzywą?
Nie pocieraj ani nie drap skóry, bo w ten sposób wcierasz w nią więcej drażniących substancji. Pozostałe włoski możesz zebrać kawałkiem taśmy klejącej, a potem przemyć skórę wodą z mydłem i przyłożyć chłodny okład. Pieczenie zwykle ustępuje samo w ciągu kilku godzin. Przy silnym świądzie zapytaj farmaceutę o odpowiedni preparat łagodzący.
Jak przechowywać pokrzywę na zimę – mrożenie, pesto czy susz?
Najdłużej wytrzymuje susz, który najlepiej nadaje się do naparów. Do zup i farszów lepiej sprawdzają się zblanszowane, odciśnięte i zamrożone w porcjach liście. Pesto przygotuj ze zblanszowanej pokrzywy. W lodówce trzymaj je tylko kilka dni, a na dłużej zamroź, np. w foremce do lodu.



