Żywność ekologiczna. Wady i zalety
Zanim ocenisz wady i zalety żywności ekologicznej, dobrze wiedzieć, że pochodzi ona z certyfikowanych gospodarstw rolnictwa ekologicznego, w których nie stosuje się syntetycznych nawozów ani syntetycznych środków ochrony roślin, a każdy etap produkcji podlega kontroli. W sklepach występuje pod nazwami BIO, EKO, organic albo żywność organiczna. Zwykle kosztuje więcej niż jej konwencjonalny odpowiednik.
Czy ta różnica w cenie się opłaca, zależy od tego, czego oczekujesz od jedzenia, bo żywność ekologiczna ma zarówno zalety, jak i wady. Produkty ekologiczne zazwyczaj zawierają mniej pozostałości pestycydów i dodatków syntetycznych, a ich produkcja mniej obciąża środowisko. Z drugiej strony bywają trudniej dostępne i szybciej się psują. Nie leczą też chorób, choć bywają tak przedstawiane.
Czym jest żywność ekologiczna i jak ją rozpoznać
Za żywność ekologiczną uznaje się wyłącznie produkty z gospodarstw i przetwórni, które przeszły certyfikację w systemie rolnictwa ekologicznego. Obejmuje to warzywa, owoce i zboża, a także mięso, mleko, jaja i przetwory, od makaronu po soki i jogurty. Oznaczenia BIO, EKO, organic czy żywność organiczna znaczą to samo, o ile stoi za nimi certyfikat.
Zasady produkcji
Rolnik ekologiczny zamiast syntetycznych nawozów stosuje obornik, kompost i nawozy zielone. Żyzność gleby podtrzymuje płodozmianem, czyli zmianą upraw na danym polu w kolejnych sezonach. Szkodniki i choroby ogranicza metodami mechanicznymi i biologicznymi oraz doborem odpornych odmian, bez syntetycznych środków ochrony roślin. W razie potrzeby może sięgnąć po nieliczne dopuszczone preparaty, głównie naturalnego pochodzenia, np. miedziowe lub siarkowe.
W przetwórstwie lista dozwolonych dodatków jest znacznie krótsza niż w produkcji konwencjonalnej. Spośród konserwantów, barwników, emulgatorów czy substancji spulchniających dopuszczono jedynie nieliczne.
Przestrzeganie tych wymogów sprawdzają upoważnione jednostki certyfikujące. Kontrola obejmuje cały łańcuch: pole lub fermę, przetwórnię, magazyn i dystrybucję. Jest powtarzana regularnie, a nie przeprowadzana jednorazowo.
Jak sprawdzić, czy produkt jest ekologiczny
- Unijne logo rolnictwa ekologicznego – liść ułożony z białych gwiazdek na zielonym tle. Jest obowiązkowe na paczkowanej żywności ekologicznej wyprodukowanej w UE.
- Numer jednostki certyfikującej – w Polsce zaczyna się od oznaczenia PL-EKO, po którym następuje numer jednostki.
- Miejsce pochodzenia surowców – napis „Rolnictwo UE”, „Rolnictwo spoza UE” lub „Rolnictwo UE/spoza UE”.
Określenia „naturalny”, „wiejski”, „domowy” czy „tradycyjny” bez logo i numeru certyfikatu nie świadczą o ekologicznym pochodzeniu. Przy zakupach na targu lub bezpośrednio u rolnika warto poprosić o aktualny certyfikat, bo żywność ekologiczna od lokalnych dostawców podlega tym samym zasadom co towar sklepowy.
Zalety żywności ekologicznej – zdrowie i środowisko
Zdrowie i skład produktów
Pierwszą zaletą żywności ekologicznej jest to, że owoce, warzywa i zboża z upraw ekologicznych zawierają zwykle mniej pozostałości pestycydów. Warzywa często mają też mniej azotanów, bo rośliny nie dostają łatwo przyswajalnych syntetycznych nawozów azotowych. Przetwory ekologiczne wyróżniają się krótszym składem, w którym znajdziesz niewiele dodatków.
Żywność ekologiczna to rozsądny wybór dla osób, które chcą ograniczyć ilość takich substancji w codziennej diecie, także w posiłkach dzieci i seniorów. Nie oznacza to, że produkty konwencjonalne są niebezpieczne. One również muszą spełniać normy dopuszczalnych pozostałości.
Wiele osób wybiera żywność ekologiczną ze względu na smak, zwłaszcza warzyw i owoców, które dojrzewały w naturalnym tempie. Z wartością odżywczą sprawa jest mniej oczywista. Zawartość witamin i składników mineralnych zależy w dużej mierze od odmiany, dojrzałości, świeżości i sposobu przechowywania, dlatego produkt ekologiczny nie zawsze wypada pod tym względem korzystniej.
Świeża marchew z pobliskiej konwencjonalnej uprawy może więc dostarczyć więcej witamin niż ekologiczna, która długo leżała w magazynie. Ogólny sposób odżywiania ma większe znaczenie dla zdrowia i samopoczucia niż sam certyfikat na opakowaniu.
Dobrostan zwierząt i środowisko
W ekologicznej hodowli zwierzęta mają więcej miejsca w budynkach, dostęp do wybiegu lub pastwiska i jedzą paszę ekologiczną. Rutynowe, zapobiegawcze podawanie antybiotyków jest zabronione. Chore zwierzę można leczyć, ale na określonych zasadach, m.in. z wydłużonym okresem karencji, zanim mięso, mleko czy jaja trafią do sprzedaży.
Na produkcji żywności ekologicznej korzysta również przyroda:
- gleba – nawożenie organiczne i zmianowanie upraw podtrzymują jej żyzność i dobrą strukturę,
- różnorodność biologiczna – rezygnacja z syntetycznych środków ochrony roślin sprzyja owadom zapylającym, ptakom i organizmom glebowym,
- woda – do rzek i wód gruntowych trafia mniej pozostałości nawozów sztucznych i pestycydów.
Wady żywności ekologicznej, o których trzeba wiedzieć
Wyższa cena
Pierwszą wadą żywności ekologicznej jest cena, bo produkty ekologiczne są zwykle droższe od konwencjonalnych. Różnica bywa szczególnie wyraźna w przypadku mięsa, nabiału i przetworów. Wynika to z kosztów produkcji: mechaniczne i ręczne odchwaszczanie wymaga więcej pracy, plony z hektara bywają niższe, a hodowla z wybiegiem potrzebuje więcej miejsca. Do tego dochodzą opłaty za certyfikację i regularne kontrole, które ponoszą zarówno rolnicy, jak i przetwórcy.
Ograniczona dostępność
W supermarketach i dyskontach przybywa półek z żywnością ekologiczną, ale asortyment często obejmuje tylko podstawowe produkty, takie jak mleko, jaja, makaron czy wybrane warzywa. Po mniej popularne towary, np. ekologiczne mięso, kasze czy przetwory, trzeba zwykle wybrać się do sklepu specjalistycznego lub na targ z certyfikowanymi rolnikami albo zamówić je przez internet. Poza dużymi miastami wybór bywa jeszcze mniejszy.
Mniej efektowny wygląd
Ekologiczne owoce i warzywa bywają mniejsze, nieregularne, z drobnymi przebarwieniami i mniej intensywnym kolorem. Jabłko z plamką czy krzywa marchew nie są jednak gorszej jakości. Ich wygląd wynika z uprawy bez syntetycznych nawozów i środków poprawiających wygląd plonów. Przy wyborze lepiej kierować się jędrnością, zapachem i brakiem oznak psucia niż samym wyglądem.
Krótsza trwałość
Przetwory ekologiczne nie zawierają większości konserwantów, a owoców i warzyw nie zabezpiecza się po zbiorach syntetycznymi preparatami, np. przeciwgrzybiczymi. Dlatego wiele produktów ekologicznych szybciej więdnie, pleśnieje lub jełczeje. Oznacza to częstsze zakupy, uważne sprawdzanie dat przydatności i staranniejsze przechowywanie. Nadmiar warzyw warto szybko zagospodarować, na przykład mrożąc zioła i warzywa na zimę.
Wady i zalety żywności organicznej – mity i rozsądne zakupy
Żywność ekologiczna nie zastępuje leczenia
Produkty z certyfikatem nie leczą miażdżycy, alergii ani innych chorób i nie mogą zastąpić leków czy zaleconej terapii. Mogą natomiast być częścią zbilansowanej diety, w której liczą się przede wszystkim proporcje i różnorodność posiłków. Przy chorobach przewlekłych lub alergiach pokarmowych sposób żywienia najlepiej ustalić z lekarzem lub dietetykiem.
„Eko” nie zawsze znaczy zdrowsze
Ekologiczne ciastka, batony, chipsy czy słodzone napoje nadal zawierają cukier, sól i tłuszcz, często w ilościach zbliżonych do konwencjonalnych odpowiedników. Certyfikat dotyczy sposobu produkcji, a nie wartości odżywczej. Przy żywności organicznej warto więc czytać skład i tabelę wartości odżywczych tak samo uważnie jak przy każdym innym produkcie.
Jak kupować przy ograniczonym budżecie
- Sezonowość – produkty od lokalnych certyfikowanych rolników w szczycie sezonu są zwykle tańsze i świeższe.
- Priorytety – w wersji ekologicznej kupuj przede wszystkim to, co jesz najczęściej, oraz owoce i warzywa jedzone ze skórką, np. jabłka, truskawki czy pomidory.
- Uzupełnienie – resztę koszyka stanowią produkty konwencjonalne, np. warzywa, które i tak obiera się przed jedzeniem.
Jak przechowywać, żeby mniej wyrzucać
Ponieważ żywność ekologiczna szybciej się psuje, lepiej kupować mniejsze ilości, ale częściej. Warzywa liściaste, owoce jagodowe i nabiał trzymaj w lodówce, a ziemniaki, cebulę i warzywa korzeniowe w chłodnym, ciemnym i przewiewnym miejscu.
Nadwyżki można zamrozić albo przetworzyć na przeciery, zupy czy kiszonki. Jabłka, banany i pomidory przechowuj osobno od innych warzyw i owoców, bo wydzielają etylen, który przyspiesza dojrzewanie i psucie się sąsiednich produktów.
Najczęściej zadawane pytania
Czy w żywności ekologicznej dopuszcza się składniki modyfikowane genetycznie?
Nie. Przepisy dotyczące rolnictwa ekologicznego zakazują stosowania organizmów modyfikowanych genetycznie i produktów z nich wytworzonych, także w paszach, nasionach i dodatkach do żywności. Przy zachowaniu wymaganych środków ostrożności przepisy tolerują jedynie przypadkowe, technicznie nieuniknione śladowe zanieczyszczenia.
Czy ekologiczne owoce i warzywa trzeba myć przed jedzeniem?
Tak, tak samo dokładnie jak konwencjonalne. Na ich powierzchni mogą być resztki ziemi, bakterie i pasożyty z gleby lub nawozów naturalnych, a także pozostałości środków ochrony roślin dopuszczonych w uprawach ekologicznych. Wystarczy płukanie pod bieżącą wodą tuż przed jedzeniem, a warzywa korzeniowe warto dodatkowo wyszorować szczoteczką.
Czy warzywa z własnego ogrodu bez nawozów sztucznych można nazywać ekologicznymi?
Na własny użytek można je tak potocznie określać, ale formalnie nie są to produkty ekologiczne. Określenia „ekologiczny”, „eko” i „bio” są w handlu prawnie chronione. Przy sprzedaży wolno ich używać tylko po przejściu okresu konwersji i uzyskaniu certyfikatu od upoważnionej jednostki.
Czy produkty ekologiczne z innych krajów Unii Europejskiej spełniają te same wymagania?
Tak. We wszystkich państwach Unii obowiązują te same unijne przepisy o produkcji ekologicznej i to samo zielone logo z listkiem. Kontrolę prowadzą jednostki certyfikujące działające w danym kraju, dlatego numer na opakowaniu zaczyna się od kodu tego państwa, np. DE lub IT.
